Kościół św. Franciszka Ksawerego w Krasnymstawie

Barokowy, murowany, trzynawowy kościół pod wezwaniem świętego Franciszka Ksawerego w Krasnymstawie powstał według projektu architekta jezuity Jana Delamarsa w latach 1695-1723. Przy prezbiterium znajduje się akustyczna zakrystia, a nad nią skarbiec. Po przeciwnej stronie, z kościołem łączy się kaplica pod wezwaniem Serca Jezusa i świętego Franciszka z Asyżu, podwyższona w latach 1879-81, dzięki zlikwidowaniu pierwotnie znajdującego się nad nią kapitularza.
Wnętrza kościoła zdobi sztukateria późnobarokowa i polichromie Adama Swacha, ołtarze drewniane, regencyjne. W ołtarzu głównym dwa obrazy świętego Franciszka Ksawerego:
jeden z 1907 roku, Buchbindera,
drugi z pierwszej połowy XVIII wieku.
W ołtarzach bocznych znajdują się wizerunki
po lewej: Matki Bożej Różańcowej, świętego Antoniego, świętego Mikołaja i świętej Agaty;
po prawej: świętego Stanisława Kostki, świętego Józefa, świętego Walentego i Jezusa Ukrzyżowanego.
W kaplicy znajduje się ołtarz Serca Jezusowego. Ambona, ławki, konfesjonały z połowy XVIII wieku. Na chórze organy na 27 głosów, przerabiane na przełomie XIX i XX wieku oraz remontowane w 1950 r.
W zakrystii znajdują się zabytkowe komody, chrzcielnica barokowa z okresu budowy kościoła oraz zabytkowe naczynia i szaty liturgiczne.
Kościół był kilkakrotnie remontowany, m.in. w latach
1829,
1849-1850 – tj. po zawaleniu się kopuły,
1879-1881 – gdy świątynia przeszła całkowitą restaurację,
1904-1905 i 1947 roku.
W 1977 r. miała miejsce renowacja całości w tym konserwacja polichromii. Kolejne remonty były realizowane także pod koniec XX wieku, jak i na początku XXI wieku.
Powstanie obiektu jest ściśle związane z działalnością jezuitów, sprowadzonych do Krasnegostawu w 1685 r. przez biskupa chełmskiego Stanisława Święcickiego. Zakonnicy początkowo zostali rozlokowani przy kaplicy świętej Anny, w pobliżu kościoła katedralnego, ale już w 1695 roku, korzystając z ofiarności fundatorki Krystyny Potockiej z Lubomirskich, przystąpili do budowy własnej świątyni.
W 1741 r. kościół został konsekrowany i do 1773 r. pozostawał w rękach jezuitów. Po kasacie zakonu pełnił funkcję kościoła parafialnego i równocześnie katedralnego. Pomimo likwidacji w latach 1805-1807 biskupstwa chełmskiego, biskupi rezydowali w Krasnymstawie jeszcze do 1826 r., czyli do momentu, gdy przenieśli się do Lublina.
Razem ze świątynią wybudowano kolegium jezuickie, otwarte w 1720 r. W latach 1719-1809 istniało również seminarium, a po jego likwidacji budynek adaptowano na potrzeby plebanii.
W 2020 r. rozpoczęły się prace przy frontowej elewacji kościoła. Renowacja została jednak wstrzymana, ponieważ pod współczesną warstwą tynku odkryto w miarę dobrze zachowane oryginalne bogate zdobienia – polichromie z XVIII wieku. Niespodziewane odkrycie zmieniło zakres prac i podniosło ich koszt, ale dzięki odtworzeniu i konserwacji malowideł kościół zyskał nowe oblicze.
W efekcie zakończonego z końcem 2021 r. remontu, front kościoła zdobią malowidła, głównie w kolorach: różowym, złotym, żółtym i zielonym, zwłaszcza o motywach roślinnych. Bogato zdobione są też pilastry, gzymsy i obramowania okien. Taki wygląd kościelnej elewacji stanowi rzadkość we współczesnej Polsce, porównywalną na przykład ze świątynią w Świętej Lipce.
Świątynia pod wezwaniem świętego Franciszka Ksawerego jest kościołem parafialnym dla około 11 tysięcy wiernych. Pełni również funkcję kościoła dekanalnego Dekanatu Krasnystaw-Wschód.