TEREN DAWNEGO GETTA

Do utworzenia dzielnicy dla obywateli Chełma żydowskiego pochodzenia, okupacyjne władze niemieckie przystąpiły pod koniec października 1940 r. Teren getta obejmowała ulice: Katowską (dzisiejsza Partyzantów) od nr 2 do 46, Siedlecką (od nr 1 do 23), nieistniejącą obecnie Podgórną (od nr 5 do 24), Przechodnią (parzystą stronę), Zamojską (parzystą stronę od8 do 24), nieparzysta stronę Lwowskiej (od 19 do 81), Uściługską (do numeru 42, łącznie z budynkami przy Lubelskiej) oraz obie strony Pocztowej do numeru 37 (na wysokości Zamojskiej). W trakcie przesiedlenia do getta Żydzi mogli zabrać jedynie najpotrzebniejszy sprzęt. Ludności żydowskiej odebrano także znajdujące się poza dzielnicą zakłady przemysłowe i rzemieślnicze, sklepy i nieruchomości, którymi administrował powołany przez władze niemieckie zarządca (Treuhander), posiadający siedzibę w kamienicy przy ul. Dreszera 6. Dzielnica nie posiadała trwałego ogrodzenia i co najmniej do 1942 r. możliwe były kontakty z innymi rejonami miasta. Władze niemieckie kontrolowały jednak ruch ludności na terenie miasta, m.in. poprzez wprowadzenie obowiązku posiadania przez Żydów opaski z gwiazdą Dawida oraz zakazie poruszania się na terenie dzielnicy po godzinie 19. Kontrolowano także przepływ żywności, toteż warunki życia w getcie bardzo szybko uległy pogorszeniu. Wszelkie próby dostarczania żywności na teren getta poza przewidziane kartami żywnościowymi normy były surowo karane. Od początku istnienia dzielnicy zdarzały się także przypadki mordowania Żydów na ulicach getta oraz egzekucje na terenie podmiejskiego lasu Borek i na obrzeżach powstałego w 1941 r. obozu dla jeńców Stalag 319B. W niektórych przypadkach usuwaniem pojedynczych ciał zajmowały się polskie oddziały straży ogniowej. Na funkcjonowaniu getta w określonym przez władze okupacyjne wymiarze miały wpływ organy samorządu żydowskiego w postaci rady starszych przy Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Chełmie (Judische Altesterat). Rada posiadała uprawnienia m.in. w zakresie: ewidencji ludności, aprowizacji, opieki społecznej, pomocy medycznej i szkolnictwa. Organizowała także zbiórki pieniędzy na zarządzane przez władze niemieckie kontrybucje (już w 1939 r. chełmscy Żydzi zostali zobowiązani do wpłacenia 100 tys. zł). Funkcję przewodniczącego rady pełnił były właściciel młyna przy ul. Lwowskiej Majer Frenkiel. Jej siedziba znajdowała się przy pl. dr. E. Łuczkowskiego, początkowo w kamienicy pod numerem 7, a następnie pod numerem 1.
Funkcjonowała także policja porządkowa przy radzie starszych Gminy Żydowskiej (Jiidischer Ordnungsdienst). Na terenie getta istniał również szpital żydowski, zorganizowany w budynkach przy ul. Zamojskiej 12 i 14. W 1940 r. do Chełma przybyła spora grupa Żydów wysiedlonych z Krakowa. Według zestawienia wydanych kart żywnościowych w styczniu
1940r. w mieście znajdowało się 1244 Żydów pracujących i 10 056 niepracujących. We wrześniu 1941 r. wymieniano 5594 pracujących i 3751 niepracujących Żydów (liczba mieszkańców miasta wynosiła w tym momencie 26 398 osób). Według danych z 4 lutego 1942 r. w Chełmie znajdowało się 10 693 Żydów (na 32 540 mieszkańców). Do chełmskiego getta w 1942 r. skierowano również dwa transporty Żydów ze Słowacji (11 maja 1942 r. i 12 maja 1942 r., oba po 1002 osoby). Wiosną 1942 r. w ramach Akcji „Reinhardt” przystąpiono do likwidacji getta. Żydzi z Chełma zostali w większości przetransportowani do obozu zagłady w Sobiborze. Przed rozpoczęciem akcji władze niemieckie nakazały opróżnienie i oczyszczenie strychów i piwnic, co miało utrudnić próby ewentualnego ukrycia się na terenie getta. Pierwszy zanotowany transport zorganizowano w dniach 21-23 maja 1942 r., kiedy do obozu trafiło ok. 2300 ludzi (lub ok. 4300), przede wszystkim Żydów słowackich oraz grupa Żydów chełmskich, głównie chorych i starców. Część osób została zamordowana w trakcie przejścia na dworzec kolejowy. Kolejne wywózki miały miejsce w dniach 25—30 maja (1500 osób, część historyków kwestionuje przeprowadzenie tej deportacji), na przełomie czerwca i lipca (300 lub 600 osób, prawdopodobnie robotnicy zatrudnieni lub przebywający w obozach pracy Inspekcji Wodnej) oraz 26-27 października 1942 r. (3300 osób pędzonych pieszo do Włodawy i następnie przewiezionych do Sobiboru). Ostatnia akcja deportacyjna miała miejsce w listopadzie 1942 r. i związana była z ostateczną likwidacją getta. 6 listopada 1942 r. komendant policji i SD na dystrykt lubelski zarządził całkowity zakaz wstępu do dzielnicy żydowskiej (do 15 listopada 1942 r.) pod karą śmierci. Następnie w pobliżu cerkwi pw. św. Jana Teologa zebrano od 2 do 3 tys. osób, które zostały wysłane do Sobiboru. Część osób zamordowano na terenie Chełma. Działania niemieckie zostały zakończone 11 listopada 1942 r. akcją wyszukiwania osób ukrywających się na terenie getta lub w chełmskich podziemiach.