SYNAGOGA MAŁA (BET HA-MIDRASZ)

SYNAGOGA MAŁA (BET HA-MIDRASZ) usytuowana jest na rogu ulic: Kopernika i Krzywej. Jej historia liczy ponad dwieście lat. Bożnice wypełniające funkcje synagogi małej istniały w Chełmie już w XVIII w. Najstarsza chełmska synagoga mała pojawiła się w Inwentarzu starostwa chełmskiego z 1769 r. jako skromny budynek drewniany, usytuowany prawdopodobnie w pobliżu murowanej synagogi wielkiej.
Kolejne materiały źródłowe pochodzą z XIX w. Według danych z 1848 r. budynek spłonął wraz z synagogą w trakcie ogromnego pożaru miasta. Istnienie obiektu potwierdza także najstarszy zachowany plan Chełma (z 1823 r.), na którym na zachód od głównej synagogi umieszczono drewniany budynek, znajdujący się dokładnie na rogu ulic Wesołej (obecnie Kopernika) i Adrianowskiej (obecnie Krzywa). Po odbudowie synagogi wielkiej ok. 1865 r. powstała kolejna synagoga mała, tym razem jako budynek murowany. Obiekt nie prezentował się zbyt solidnie i już w 1907 r. wymagał pilnie remontu. Po kilku latach wahania władze gminy podjęły decyzję o rozbiórce obiektu i budowie nowej synagogi. Projekt przygotował (lub zatwierdził) architekt powiatowy Stanisław Dii w 1911 r. oszacowany na 12147,93 rubli miały pokryć
składki od chełmskich Żydów. Zbiórkę nadzorował ówczesny przewodniczący Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Chełmie Anszel Biderman. Część pieniędzy wpłacili kupcy, zainteresowani wynajęciem sklepów w nowym budynku (planowano, że przy nowej synagodze powstanie 8 sklepów), którzy uczestniczyli również w budowie obiektu (przetarg wygrali Fiszel Rojtman, Josef Janowski i Motel- Kopel Goldsztajn). W sierpniu 1912 r. wykonano dwie trzecie prac, a całość ukończono w lutym 1914 r. Powstały obiekt został wkomponowany w zabudowę ul. Wesołej (od północy powstał stanowiący część zespołu dom rabina) i składał się z jednokondygnacyjnej Sali Modlitw (od wschodu) i dwukondygnacyjnej części od ul. Wesołej (obecnie Kopernika), mieszczącej bibliotekę (na piętrze), klatkę schodową i wspomniane sklepy. Budynek posiadał skromny wystrój, chociaż elewację zachodnią rozczłonkowano pilastrami i ozdobiono gzymsami, wieńcząc sterczynami połączonymi metalową balustradą. Część mieszczącą wejście ozdobiono oknem w kształcie rozety (na wysokości drugiej kondygnacji) i zwieńczono owalnym szczytem z motywem stylizowanych tablic z dekalogiem. Ciekawie prezentowały się okna drugiej kondygnacji (cztery od strony zachodniej i trzy od strony południowej), zwieńczone łukowo i ozdobione obramieniami.
W podobnym kształcie wykonano dwanaście okien Sali Modlitw.
W okresie II wojny światowej budynek został zdewastowany, a po jej zakończeniu wykorzystywany był jako magazyn, między innymi Wojewódzkiej Hurtowni Tekstylnej w Lublinie. W 1975 r. pojawił się pomysł zaadoptowania budynku na pawilon handlowy „Dom Młodzieży”. Równocześnie synagogę objęły nadzorem władze konserwatorskie, które po przeprowadzeniu inwentaryzacji sugerowały adaptację obiektu na muzeum judaistyczne.
W latach osiemdziesiątych na przejęcie budynku zdecydowała się Naczelna Organizacja Techniczna. Po gruntowanym remoncie (w latach 1983-1987) obiekt przystosowano na Dom Technika. 14 lutego 1984 r. budynek dawnej synagogi wpisano do rejestru zabytków. Trudności z utrzymaniem obiektu zmusiły NOT do rezygnacji z administrowania. W 2004 r. gmach dawnej synagogi trafił w ręce prywatne.