BAZYLIKA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY

Późnobarokowa BAZYLIKA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY (tytuł bazyliki mniejszej świątynia otrzymała 6 maja 1988 r. decyzją papieża Jana Pawła II), której początki sięgają XIII w., kiedy książę Daniel Romanowicz ufundował cerkiew Przenajświętszej Bogurodzicy, służyła następnie biskupom prawosławnym i unickim. Obecny obiekt został wzniesiony w latach 1735-1756 według projektu włoskiego architekta Pawła Antoniego Fontany. Fundatorem świątyni był unicki biskup chełmski Filip Wołodkowicz, a pracami budowlanymi kierował Tomasz Rezler. W świątyni miała miejsce uroczysta koronacja cudownego obrazu Matki Boskiej Chełmskiej w dniu 15 września 1765 r. Wyposażana przez kilkanaście lat katedra (m.in. z udziałem lwowskiego snycerza Michała Filewicza) już w 1802 r. uległa prawie całkowitemu zniszczeniu w wyniku pożaru. Do odbudowy obiektu przystąpiono w 1817 r. (projekt rekonstrukcji katedry przygotował architekt Edward Blass), jednak prace trwały dosyć długo (od 1827 r. przy pomocy finansowej władz Królestwa Polskiego). Od 1837 r. pracami kierował budowniczy Wawrzyniec Ziółkowski. Odbudowaną katedrę (wyposażoną w dziesięć ołtarzy) poświęcono 8 września 1839 r. Po likwidacji unii przez władze carskie w 1875 r., kościół gruntownie przekształcono, nadając mu charakter bizantyjsko-ruski i zamieniając na sobór prawosławny (m.in. przebudowano hełmy wież oraz dobudowano portyk). W nowym kształcie świątynia została poświęcona 8 września 1878 r. W okresie I wojny światowej, po opuszczeniu Chełma przez administrację i większość ludności rosyjskiej, katedrę zajęły władze austriackie, wykorzystując wnętrze jako magazyn broni. W 1919 r. kościół został przekazany katolikom i od 1920 r. opiekę nad nim sprawowali jezuici (istniejąca placówka jezuicka miała status rezydencji). Przystąpiono również do kolejnej przebudowy świątyni, która miała przywrócić częściowo pierwotny kształt obiektu (projekt przygotował inż. Jerzy Siennicki z Lublina). Prace kontynuowano po powołaniu parafii pw. Narodzenia NMP, m.in. przy pomocy wspieranego przez władze Komitetu Odbudowy Katedry w Chełmie. W okresie II wojny światowej świątynia, po przekazaniu obiektu ludności ukraińskiej, ponownie funkcjonowała jako sobór prawosławny. Po zakończeniu działań wojennych świątynia po raz kolejny stała się kościołem rzymskokatolickim. Mimo skomplikowanych i dramatycznych losów, a szczególnie zniszczenia pierwotnego wyposażenia, świątynia stanowi niezwykle cenny zabytek architektoniczny. Budowla wzniesiona jest na planie krzyża łacińskiego, trójnawowa, z transeptem i dwiema kwadratowymi wieżami od frontu. Od wschodu znajduje się węższe, zamknięte półkoliście prezbiterium z dwiema zakrystiami po bokach. Nad główną częścią znajduje się ośmiodzielna kopuła na pendentywach (we wnętrzu) i bębnie, zwieńczona latarnią. Ściany we wnętrzu są rozczłonkowane stiukowymi pilastrami korynckimi, podtrzymującymi belkowanie i gzyms. W absydzie prezbiterium znajdują się przyścienne kolumny korynckie, ustawione na skośnie wysuniętych cokołach. W nawach bocznych znajdują się pilastry jońskie. Pilastry umieszczono także przy oknach transeptu i prezbiterium. Obecne ołtarze (główny i dwa boczne pw. Najświętszego Serca Jezusowego i św. Antoniego Padewskiego) zaprojektował Zygmunt Gromadziński z Poznania (główny wykonany przez pracownię brązowniczą Aleksandra Kosińskiego z Poznania poświęcono w 1959 a boczne w 1961 r.). Współczesne są również organy (czterdziestogłosowe, wykonane w 1947 r. przez firmę Biernackich z Krakowa), stalle, konfesjonały, kinkiety i żyrandole (zaprojektowane przez prof. Wiktora Zina). W głównym ołtarzu znajduje się kopia cudownego obrazu Matki Boskiej Chełmskiej. Oryginał ikony, pochodzący prawdopodobnie z Bizancjum, został wywieziony przez Rosjan w 1915 r. i obecnie przechowywany jest w Muzeum Ikony Wołyńskiej w Łucku na Ukrainie. Od okresu międzywojennego w Chełmie znajduje się replika obrazu, wykonana przez chełmskiego malarza Władysława Ukleję w 1938 r., koronowana w 1946 r. przez ówczesnego biskupa lubelskiego Stefana Wyszyńskiego i w 1957 r. przez kolejnego biskupa lubelskiego Piotra Kałwę (w obu przypadkach po kradzieży koron). Ciekawe jest również wyposażenie, a szczególnie dwa obrazy Franciszka Smuglewicza („Ukrzyżowanie” i „Święty Onufry”), dwie barokowe figury (św. Wojciech, św. Stanisław) oraz późnobarokowe antepedium z blachy srebrnej, przedstawiające hołd rycerstwa obrazowi MB Chełmskiej po bitwie pod Beresteczkiem. W oknach znajdują się ufundowane współcześnie witraże (m.in. nad chórem z wizerunkiem MB Chełmskiej zaprojektowany przez prof. Wiktora Zina). W świątyni znajduje się także szereg szereg tablic pamiątkowych, poświęconych m.in.: wizycie Tadeusza Kościuszki w 1791 r., żołnierzom 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, 7 Pułku Piechoty Legionów AK, Zrzeszenia WiN, NSZZ „Solidarność”, Sybirakom, więźniom politycznym okresu stalinowskiego oraz pierwszym proboszczom – ks. Julianowi Jakubiakowi i ks. Marcelemu Mrozkowi. Dzięki prowadzonym w latach 2013-2015 badaniom archeologicznym we wnętrzu świątyni (w związku z wymianą podłogi) zidentyfikowano pozostałości trzynastowiecznej cerkwi, której fragment przykryto podświetlaną szybą i wyeksponowano w północnej części transeptu. Przebadano także trzynastowieczne krypty (w okresie II wojny światowej w jednej z krypt funkcjonowała kaplica pw. Świętego Proroka Daniela), kryjące m.in. szczątki książąt halicko-włodzimierskich (w tym króla Daniela Romanowicza) oraz biskupów prawosławnych i unickich, które po zabiegach konserwatorskich (ciągle prowadzonych) zostały w 2018 r. udostępnione turystom (wejście znajduje się w przybudówce od południowej strony świątyni).