MUZEUM ZIEMI CHEŁMSKIEJ im. Wiktora Ambroziewicza w Chełmie, Dział Historii i Numizmatyki, Dział Przyrody

Dział Historii gromadzi głównie zabytki dotyczące przeszłości Chełma i ziemi chełmskiej od średniowiecza do XX wieku. Cennymi zabytkami są dawne dokumenty sporządzone w języku polskim, łacińskim, ruskim, z podpisami królów Polski, m.in.: Stefana Batorego, Jana Kazimierza, Zygmunta III, Augusta II, Stanisława Augusta i ministra wojny księcia Józefa Poniatowskiego. W grupie najstarszych i najcenniejszych dokumentów znajdujemy: Nadanie legacji do Turcji dla podkomorzego przemyskiego Kiliana Drohojowskiego i kasztelana lwowskiego Stanisława Herburta, z 1581 roku, napisane w języku polskim, na papierze czerpanym ze znakiem wodnym papierni Zamoyskich, herbem Jelita, z podpisem króla Stefana Batorego oraz pieczęcią królewską. Unikatowym zabytkiem jest List króla Jana Kazimierza, poświadczający przejęcie w depozyt obrazu Matki Boskiej Chełmskiej z katedry unickiej w Chełmie, datowany na 10 maja 1651 roku z podpisami: króla Jana Kazimierza i sekretarza królewskiego Alberta Kadzidłowskiego, opatrzony wielką pieczęcią koronną. W zbiorach Działu znajdują się cenne starodruki. Większość zasobów dokumentów zgromadzonych przez Dział Historii stanowią pamiątki, głównie z XX wieku. Do najcenniejszych należy tu duży zbiór chełmskich ogłoszeń okupacyjnych z lat 1939 - 1944. Są to - wydane w formie plakatów – obwieszczenia i rozporządzenia lokalnych cywilnych, wojskowych i policyjnych władz i instytucji niemieckich oraz działających oficjalnie za pozwoleniem władz okupacyjnych instytucji polskich. Drukowane były w drukarni „Zwierciadło” i skierowane do wszystkich mieszkańców Chełma różnych narodowości. W zbiorach znajduje się ponad 160 takich ogłoszeń. Gromadzone są tutaj także fotografie i pocztówki dokumentujące historyczne etapy rozwoju przestrzennego miasta, zabytki architektury, a także różnorodność kulturową. Kolekcja pocztówek chełmskich licząca ponad 500 egzemplarzy obejmuje okres od końca XIX do lat 80. XX wieku. Najstarsze pocztówki pochodzą z wydawnictwa Album goroda Chołma Aleksandra Diediulina z 1876 roku, w którym zamieszczono 16 fotografii miasta, z podpisami w języku rosyjskim. Przy charakteryzowaniu muzealiów wyróżnić wypada zbiór dokumentów i pamiątek osobistych, związanych z patronem i założycielem Muzeum Ziemi Chełmskiej – Wiktorem Ambroziewiczem, przekazanych w 1969 roku. Odrębną grupę zabytków stanowią militaria polskie i obce, przeważnie z XX wieku. Do najstarszych należą między innymi: groty włóczni średniowiecznych z X-XII wieku oraz XII - XIV wieku, fragment miecza - tasaka średniowiecznego, rzadki przykład broni siecznej tego typu z XV wieku, miecz średniowieczny bez jelca z XIV wieku, miecz dwuręczny tzw. lancknechtów z XVI wieku, miecz trójgraniasty - koncerz z rękojeścią typu mieczowego z XVI wieku i kolczuga z XVII wieku. Ze zbiorów Potockich w Bończy prawdopodobnie pochodzi napierśnik typu zachodnioeuropejskiego z ornamentem z połowy XVI wieku, natomiast najprawdopodobniej ze zbiorów Poletyłów w Wojsławicach pochodzą: naplecznik zbroi z połowy XVI w. oraz pancerz ze szturmakiem z XVII wieku.
Dział przyrody obejmuje eksponaty z zakresu: geologii, paleontologii, botaniki i zoologii. Wiele z nich to prawdziwe rzadkości, zasługujące na miano „osobliwości przyrodniczych”. Gromadzone są unikalne w skali krajowej gatunki flory i fauny siedlisk stepowych (kserotermicznych), których pozostałości ocalały w środkowej i południowej części Lubelszczyzny. Z ważnych gatunków, będących pod ochroną, są to rośliny: dziewięćsił popłocholistny (zagrożony wyginięciem, występujący tylko na kilku stanowiskach w Polsce, m.in. na Stawskiej Górze), len złocisty (w rezerwacie Żmudź, miejscu najliczniejszego pojawiania sie tego gatunku w kraju) oraz zawilec wielkokwiatowy. Cennymi okazami, przykładami fauny są: drop, wymarły już w Polsce, będący największym krajowym ptakiem, występującym niegdyś w Dryszczowie koło Białopola, a także zagrożony wyginięciem suseł perełkowany, którego największe stanowisko znajduje się obecnie na terenie lotniska w Świdniku, dokąd trafił przypadkowo i gdzie bardzo dobrze się rozwija. Poza gatunkami stepowymi są w zbiorach muzealnych niektóre bardzo znane gatunki awifauny, na przykład: krukowate - rodzina ptaków najpowszechniejsza zarówno w kraju, jak i na świecie, wśród których jest: gawron, sroka, ale również bardzo rzadki, chroniony - kruk. Część zbiorów stanowią gatunki pochodzące z obszarów bagiennych i torfowisk węglanowych, występujące na Polesiu oraz w okolicach Chełma. Jednym z najciekawszych okazów jest żółw błotny, którego największa populacja znajduje się w rezerwacie Żółwiowe Błota na terenie Sobiborskiego Parku Krajobrazowego. Wśród ptaków wodnych na uwagę zasługują: żuraw, bąk, bączek, czapla purpurowa, bocian czarny oraz płaskonos. Zbiory z dziedziny geologii tworzą najstarsze skały. Z okresu prekambryjskiego pochodzą granitoidy, natomiast z ery paleozoicznej charakterystyczne osady węglowe, występujące na terenie Lubelskiego Zagłębia Węglowego. W zbiorach geologicznych zachowały się skamieniałe odciski lepidodendronów (widłaków) oraz kalamitów (skrzypów). Kredowe pozostałości w okolicy Chełma są bardzo dobrze widoczne.